«و من احياها فكانما احياالناس جميعا»

هركس انساني را زندگي بخشد، مثل آنست كه همه مردم را زنده گردانيده است
(قرآن كريم ، سوره مائده ، آيه 32)

حدود 70 درصد از بيماران نيازمند دريافت سلول های بنيادی خون ساز, فاقد خويشاوند مناسب ازنظر آنتی ژن هاي سازگاري بافتي هستند و ممکن است نيازمند دربافت اين سلول ها از مراكز اهداکنندگان غيرخويشاوند در بانك هاي اطلاعاتي اهداكنندگان كشور يا در سطح جهان باشند. شانس پيدا كردن دهنده غيرخويشاوند با شباهت HLA درافراد يك نژاد يا قوم بيشتر مي باشد كه در موفقيت پيوند موثراست. اين امر اهميت تاسيس يك مركز ملي را مورد تاكيد قرار مي دهد, از طريق مراكز ملي امكان پيوستن به مجمع جهاني اهداكنندگان نيز مقدور مي گردد. لذا وجود يك مرکز ملي برای جلب,آموزش,ثبت نام, تعيين HLA و نگه داری اطلاعات اهداکنندگان داوطلب مشکل گشا می باشد تا در صورت نياز, پزشکان معالج بيماران فاقد اهداکننده خويشاوند, با معرفی بيمار خود به اين مرکز ملي پذيره نويسی(Registry) شانس ادامه حيات وی را افزايش دهند.

مسئوليت سازمان انتقال خون ايران

1- طبق اساسنامه سازمان انتقال خون ايران, اين مركز مسئول تهيه خون و سلول هاي خوني است. با توجه به آن كه سلولهاي بنيادي خون ساز هم نوعي از محصولات سلولي خون هستند. لذا سازمان انتقال خون ايران درحيطه وظايف تعيين شده, اقدام به تاسيس مركزملي سپاس نموده است
2- سازمان انتقال خون ايران در جذب و آموزش اهداكنندگان خون داراي تجربياتي است كه مي تواند از آن ها در آموزش و جلب اهداكنندگان سلول هاي بنيادي خون ساز بهره برداري نمايد.
3- سازمان انتقال خون ايران داراي ارتباطات مناسبي با مراكز مختلف درماني است و از اين طريق مي تواند هماهنگي هاي لازم را در اين رابطه انجام دهد
با توجه به وظايف سازمان انتقال خون ايران و پيگيري هاي اين سازمان جهت تاسيس مركز ملي پذيرش و ثبت نام داوطلبان اهدا سلول هاي بنيادي خون ساز از سال 1386 سرانجام ماموريت ايجاد بانك اطلاعات سلول هاي بنيادي خون ساز مردم ايران و خون بند ناف از سوي معاونت فناوري و تحقيقات رياست جمهوري به سازمان انتقال خون ايران محول گرديد. مركز پذيرش اهداكنندگان سلول هاي بنيادي خون ساز( مركز سپاس)، براي اهدا به غير خويشاونداز اول اسفند 1387 تاسيس و فعاليت رسمي خود را از 89/3/24 در سازمان انتقال ايران آغاز نمود.

اهداف مركز سپاس

- تمركز اطلاعات HLA اهداكنندگان غيرخويشاوند در كشور به نفع بيماران

- آموزش و جذب تعداد كافي اهداكننده بالقوه سلول هاي بنيادي خون ساز

- افزايش شانس يافتن اهداكننده مناسب غير خويشاوند در بين ايرانيان

- هماهنگي و كاهش زمان جستجو براي يافتن اهداكننده مناسب

ثبت نام داوطلبان اهداء سلول های بنیادی خون

سوالات متداول اهداء کننده و بیمار

30% از بيماراني كه   نياز مند دريافت سلول هاي بنيادي خون ساز به عنوان آخرين چاره درماني هستند، شانس پيدا كردن اهداكننده مناسب را در بين خويشاوندان (خواهرو برادران و سپس ساير اعضاء خانواده مثل دايي  ها، عمه ها، عموها، خاله ها و فرزندان آنها دارند)، لذا حدود70% از بيماراني كه جهت ارائه حيات وابسته به دريافت سلول هاي بنيادي خون ساز هستند در بين خويشاوندان خود اهداكننده مناسبي پيدانمي كنند.

امروزه به دلايل مختلفي والدين تمايل كمتري به داشتن فرزندان بيشتر دارند،  همين امر شانس پيداكردن اهداكننده خويشاوندرا محدود مي سازد. از سوي ديگر شانس پيدا شدن دو نفر شبيه از نظر اين آنتي ژن ها در بين افراد يك قوم يا يك نژاد بيشتر است كه اين امر موفقيت پيوند را بيشتر مي كند. لذا نياز است در هر كشوري مراكزي وجود داشته باشند تا بيماران نيازمندي كه در بين خويشاوندان خود اهداكننده مناسب پيدا نكرده اند، به اين مراكز مراجعه نمايند.

آزمايش هايي  به نام تعيين HLA بر روي اولين نمونه خون كه در هنگام عضويت گرفته مي شود, در مركز سپاس انجام  مي گيرد. همين آزمايش براي بيماران در مراكز پيوند انجام شده است و در هنگام ارجاع بيماران به مركز نتايج تعيين HLA   بيمار با اطلاعات اهداكنندگان موجود در مركز مقايسه مي گردد ودر صورت شباهت اين عوامل بين اهداكنندگان و بيمار با يكديگر سازگار تلقي مي شوند.

آنتي ژن هاي لكوسيت انساني (Human Leukocyte Antigen‌)‌ و يا آنتي ژن هاي مجموعه سازگاري بافتي اصلي (Major Histocompatibility Complex= MHC ) ملكول هاي پروتئيني روي سلول هاي مختلف بدن مثل گلبول هاي سفيد، سايرسلول هاي بافت هاي مختلف بدن (مثل پوست،  كليه،  قلب، ريه و ساير اعضا) مي باشند. اين آنتي ژن ها انواع مختلف دارند و در پيوند اعضا و  پيوند سلول هاي بنيادي خون ساز نقش دارند.

دستور توليد اين عوامل پروتئيني توسط ژن هاي روي DNA و كروموزوم افراد داده مي شود كه نيمي از آنها از پدر و نيمي ديگر ازمادر به ارث مي رسند. اين ژن ها هم قدرت هستند. اگر والدين از نظر اين    آنتي ژن ها با يكديگر شباهتي نداشته باشند, هر فرد از نظر اين آنتي ژن ها نيمي شبيه پدر و نيمه شبيه مادر خود مي باشد و اگر پدر و مادر داراي آنتي ژن هاي شبيه يكديگر باشند، احتمال شباهت بيشتر مي شود.

اين آنتي ژن ها در بين دوقلو هاي يكسان يك تخمي ،كاملا شبيه هم هستند. اما ممكن است فردي تعداد زيادي خواهر و برادر داشته باشد ولي شانسي براي شبيه بودن كامل آنتي ژن هاي HLA با  آنها نداشته باشد.

پس از آن كه بيماري توسط پزشك معالج خود در يك مركز پيوند (مورد تائيد وزارت بهداشت, درمان و آموزش پزشكي) و يا مراكز معتبر جهاني به مركز سپاس ارجاع داده شد, با نتايج HLA اهداكنندگان مقايسه مي شود. در صورتي كه آنتي ژن هاي سازگاري بافتي يكي از اهداكنندگان با بيمار معرفي شده سازگار باشد مركز سپاس اقدام به تماس با اهداكننده خواهد نمود و از وي درخواست مي كند تا مجددا براي آزمايش هاي تائيدي به مركز سپاس مراجعه نمايد.

در روش اهدا از طريق خون محيطي سلول هاي بنيادي با استفاده از يك دستگاه مخصوص از خون موجود در رگ ها بطور مستقيم گرفته مي شوند و تحت نظر پزشك در مركز جمع آوري سلولي,  جداسازي مي شوند.  ولي در روش اهدا از طريق مغز استخوان سلول هاي بنيادي به طور مستقيم از مغز استخوان توسط پزشك متخصص  با استفاده از سوزن مخصوص از استخوان لگن در اتاق عمل تحت بيهوشي عمومي يا موضعي جمع آوري مي شوند.

با توجه به شرايط بيمار و اهداكننده پزشك مشاور و معالج روش مناسب را توصيه مي كنند اما در نهايت اهداكننده روش مورد نظر را انتخاب مي كند.

زمان مورد نظر جهت فرآيند اهدا بستگي به نوع روش اهدا دارد در روش اهدا از طريق خون محيطي زمان لازم 3تا 4 ساعت است و پس از اهدا فرد مي تواند محل را ترك كند ولي در روش اهدا از طريق مغز استخوان مدت زمان لازم 3ساعت است و فرد مي تواند حداكثر در روز بعد بيمارستان را ترك نمايد.

اين روش يك فرايند جراحي است كه امروزه كمتر رايج است و محدود به موارد خاص مي باشد.

در اين روش پزشك متخصص توسط سوزن مخصوص نسبت به خارج ساختن مغز استخوان از استخوان لگن اقدام مي نمايد و هميشه بيهوشي عمومي و گاهي بيهوشي موضعي براي اين كار استفاده مي شود و بنابراين اهدا كننده هيچ گونه دردي را حس  نمي كند در بعضي از موارد اهداكننده به مدت چند روز  ( 3الي4 روز ) درد خفيفي در ناحيه كمر خود حس مي كند كه با مصرف داروهاي مسكن قابل كنترل است.

معمولا روند اهدا مشكلي براي اهداكننده بدنبال ندارد.اما اگر وي دچار عوارضي شود كه مربوط به فرآيند اهدا باشد مي تواند با پزشكان مراكز پيوند و مراكز اهداي سلول هاي بنيادي مشاوره و تحت درمان قرار بگيرد.

مركز سپاس اهداكنندگان عضو را جهت اقدامات انجام شده در اين مركز تحت پوشش بيمه هاي فرآورده هاي خون و اهداكنندگان قرار مي دهد.

سلول هاي اهدا شده در عرض 4تا 6 هفته به طور كامل جايگزين مي شوند.

در اين روش از 5روز تا يك هفته قبل از اهدا عامل شبه هورموني به نام G-CSF ( عامل محرك كلوني گرانولوسيتي) به صورت روزانه و زيرپوستي به فرد اهدا كننده تزريق مي گردد. پس از چند روز سلول هاي بنيادي با دستگاه مخصوصي از خون داخل رگ ها گرفته مي شود اين دستگاه سلول هاي مورد نياز پيوند را جدا   مي كند و باقيمانده اجزاي خون از طريق همان رگ به بدن فرد دهنده باز مي گردد.

فرايند اهدا مشكلي براي اهدا كننده در بر ندارد اما گاهي برخي از افرادممكن است به علت تزريق G-CSF دچار دردهاي استخواني و گاهي سردرد شوند كه با مصرف يك مسكن ساده درد برطرف مي شود.

اين دارو در حال حاضر در مراكز پيوند براي بيماراني كه بايد پيوند اتولوگ( از خود به خود ) انجام دهند و يا براي بيماراني كه از اهداكننده خويشاوند سلول هاي بنيادي را دريافت مي كنند مورد استفاده قرار مي گيرد.

اهدا از طريق خون محيطي در مراكزجمع آوري وابسته به مراكز درماني  يا مراكز پيوند( و يا مستقل از آن ها)  كه تحت پوشش وزارت بهداشت, درمان و آموزش پزشكي قرار دارند, انجام مي شود.

يكي از نكات اصلي كه در مراكز پذيره نويسي اهداكنندگان سلول هاي بنيادي رعايت مي شود محرمانه بودن هويت اهداكننده و عدم افشائ اطلاعات مربوط به وي مي باشد.

عضويت اهدا كنندگان در مركز سپاس رايگان مي باشد و جهت انجام خدماتي كه در مركز ( هنگام عضويت و يا آزمايش هاي تائيدي ) به اهدا كنندگان ارائه مي شود هزينه اي دريافت نمي گردد.

عضويت در مركز سپاس داوطلبانه بوده و  اهدا كننده قبل از اعلام تمايل خود براي  اهدا سلول هاي بنيادي خون ساز مي تواند  با پزشك يا فرد معتمد خود مشورت نمايند.

در مركز سپاس نيز پزشك مشاور مركز براي ارائه اطلاعات و آموزش هاي لازم قبل از عضويت حضور دارند.

مرکز سپاس ازآبان 1389 پذیرش بیماران را آغاز نموده وتاکنون حدود 1800 بیمار در این مرکز پذیرش شده اند.

معمولا معرفی بیمار به  مركزسپاس, از طریق پزشکان مستقر در مراكز درماني, مراکزپيوند مورد تائيد وزارت بهداشت،درمان و آموزش پزشكي انجام مي شود.

بيماران بايد در هنگام مراجعه به مركزسپاس ، معرفي نامه رسمي از پزشک مستقر در مرکز درمانی و یا مركز پيوند مورد تائيد وزارت بهداشت،درمان وآموزش پزشكي (در داخل كشور و يا مراكز پذيره نويسي مورد تائيد مراجع بين المللي) كه حاوي مشخصات بيمارو نتایج تعيين HLA وی باشد , را به همراه داشته باشند .

طبق بررسي هاي انجام شده از نظر شباهت آنتي ژن هاي سازگاري بافتي (HLA ) بين دو نفر غير خويشاونداز نژاد هاي مختلف (سفيد پوستان، سياه پوستان، زرد پوستان،  سرخ پوستان) متفاوت است. براي مثال بين دو فرد غير خويشاوند از نژاد سفيد اروپايي به احتمال10000/1 از نظر آنتي ژن هاي (HLA ) شباهت وجود دارد. به عبارتي يك فرد سفيد پوست اين شانس را دارد كه در بين 10000 فرد غير خويشاوند هم نژاد خود يك نفررا از نظر اين آنتي ژن ها شبيه خود پيدا كند. لذا افزايش تعداد اهداكنندگان، شانس بيماران براي پيدا كردن اهداكننده مناسب را افزايش  مي دهد .

بلی تا آبان 1394 تعداد 9 اهداکننده موفق به اهدای سلول های بنیادی خون ساز به بیماران نیازمند شده اند و در مراسم روز جهانی اهداکنندگان در 24 خرداد 1394 از این عزیزان تقدیر به عمل آمد.